La h.oguera y el nemetón, un reportaxe de Xe. M. Sánchez

26 setiembre 03:55 2007 Imprimir

Anque foi un ritu espardíu per tola xeografía d’Asturies y tamien podemos atopalu con delles estremeces per otros países , la h.oguera caltúvose hasta güei con más puxu y vida nel Conceyu Llanes .Ye raru’l pueblu nel que nun se cellebra añalmente esti vezu y de xemes en cuando afayamos ejemplos de braeres competiciones pente los vecinos d’un llugar ya otru pa espitar la h.oguera más grande y gorda .

La pallabra h.oguera paez facer clara referencia a la quema , al fueu al que tamos avezaos na nueche máxica de San Xuan col protagonismu de la madera , y col enfotu ritual de facer desapaecer lo vieyo , de dexar atrás l’iviernu y la primavera p’abri-y les puertes al branu , pa remozar l’espíritu y pa saborgar el frutu de los vexetales que tuvieren maureciendo tol añu . Pero ye xusto nesti puntu au ta la singularidá de la h.oguera llanisca : nun s’ambura , a nun ser por una esceición de la que falare más p’alantre.

Per otros llugares d’Asturies atopamos nomes pa la mesma costume como plantar el pinu o plantar el maderu , ya ensin salir del territoriu llaniscu tamien se dixo plantar el mayu . Los cancios tradicionales , los testimonios orales recoyíos , y la memoria coleutiva del pueblu dan fe d’ello . Poro , nestos díes que cuerren de duldes identitaries , de duldes relixoses , de desaniciu de los pegoyos culturales en beneficiu de la globalización xabaz que nun tien güeyos masque pal dineru , ye tan importante alcontrar n’estáu más o menos puru una manifestación d’esti calibre que ye una parte d’una manera de ver el mundu , d’una manera de tar nel mundu .

El significáu que pudo tener abenayá esti actu de plantar la h.oguera na sociedá llanisca y asturiana ye dafechu un misteriu , porque a la fin , los ritos , los bailles , los cancios , avecen a facese col tiempu porque asina lo manda la costume y los protagonistes dan esa razón pa que se siga faciendo .Como dixo Kluckhohn , ye mui difícil que’l pexe se decate de qu’esiste l’agua .

Lo que ye un fechu , ye que la mayor parte de les folixes llanisques nun s’entienden ensin la h.oguera , y en dalgún casu , representa inclusu’l puntu cimeru d’elles , la razón mesma de ser de la cellebración .

En llínies xenerales , el ritu suel facese la xornada d’anantes del día grande de la folixa patronal .Los mozos del pueblu van a dalguna viesca del terminu parroquial y corten l’árbol pa tresportalu al llugar indicáu pola tradición nun llugar acutáu pa ello nel pueblu , en dalgunos casos nes places principales o inclusu al dellaú de les ilesies . Acompañáu pola gaita en do , la gaita de ribera ,y el tambor tradicional , y al llombu de los participantes nel eventu o nos últimos tiempos basnáu cola fuercia mecánica del tractor , o de les carrocetes, llega l’arbol yá peláu de corteya y ramaxe (cola esceición de les rames y fueyes de la pica ) , xera qu’avecen a facer nel mesmu monte .Hai un gran furacu , una poza de midíes afayadices , esperando a la h.oguera p’acoyela onde quedará llancada un añu enteru , polo que ye importante que seya abondo fonda p’aguantar los emburriatos de les ventoleres tan corrientes na costa y nes rases costeres atlántiques asturianes o pa que nun fine en suelu per aciu de la mesma fuercia de la gravedá .Tamien se dexen esperando nel mesmu sitiu les escaleres con forma piramidal , les cuerdes , les pales , palotes y los picos , que son los preseos colos que los homes allevantarán la h.oguera .

Les muyeres , faciendo un corru o una media lluna en cuantes que talanten que ta aportando la comitiva , entamen los sos cancios al entrar nel recintu , al son de les panderetes y un o más tambores que fain la base d’un ritmu repetitivu , pegadizu y con traces de ser enforma vieyu .Toquen y cancien muyeres de toles edaes , coles panderetes engalanaes con cintes que-y dan más vitalidá y colloríu al conxuntu , y colos tambores que tamien s’empleguen pa ufrir los ramos , de los que se manguen pa tocar nes caderes , más anchos y aplanaos que’l de la parexa de gaita y tambor , dando un soníu únicu al canciu de plantar la h.oguera.

En Ponga , el vezu yera (digo yera porque yá nun se fai ) allugar un regalu polo xeneral de perres contantes y sonantes o dalguna otra cosa pal mozu qu’algamare esguilando l’estremu del palu .Pa facer una migaya más difícil la xera , untábase’l maderu con daque preparáu resbariosu p’asina da-y más emoción al asuntu .Yera un triba de preba de bravura , un ritu delantre de la tribu .

Nes h.ogueres que queden per Llanes , al facer delles repoblaciones pela fastera con ocalitos al llau de la costa n’esficies d’un porgüeyu económicu rápidu pa da-yos materies primes afayadices a les industries papeleres qu’entamaren a espolletar pel arcu atlánticu , los tradicionales carbayos qu’emplegaben na folixa fueren quedando arrequexaos del eventu , hasta desapaecer , quiciabes camudando dalgo el xacíu orixinal de la cellebración de la que falamos , porque nun hai qu’escaecer que palos antiguos asturianos el carbayu yera un árbol máxicu , como’l texu . Ello ye qu’entovía nes lletres de los cancios (güei castiellanizaes) que paez que tuvieren que camudar muncho a lo llargo los sieglos , atopamos dellos cachos que polo menos , fainmos arrecaldar na intención d’elles . Como na de Vibañu , que vien a dicir :

El que cortó la h.oguera
y non-y cortó’l ramu
buen San Xuan Verde-y espera
a las h.ueyas del veranu.

Vamos plantar la h.oguera
con verdaderu entusiasmu
si non pueden los solteros
que tiren los casaos.

Arriba mozos arriba
arriba qu’arriba va
que tiren los del roble
que non se-yos vuelva atrás.

Afayamos el ritual de pasu al verañu , pero tamien sal un personax mui llaniscu , San Xuan Verde , que surde verde y ecolóxicu en dellos pueblos más del conceyu . Hai que decatase de que apaecen los protagonistes que tienen que plantar la h.oguera , los homes solteros , a los que en casu de necesidá pueden echa-yos un gabitu los casaos , y l’arbol que dalgún día tuvo que ser l’homenaxeáu : el roble.

Na de Pancar , sal el llugar onde hai que dir a cortalu :

Esta h.oguera h.oi cortada
nuna preciosa güerta
nel mediu d’una llaguna
onde’l sol non la penetra.

Nun hai denguna dulda de que’l llugar tien pinta de ser secretu y únicu , nun val cualuquier árbol nin cualuquier requexu de la viesca .En Vibañu , apaez tamien esta misteriosa llaguna onde se corten les h.ogueres , pero tien una estremeza no que cinca a la lluz enforma curiosa :

Esta h.oguera h.oi cortada
nuna hermosa llaguna
onde penetraba’l sol
las estrellas y la lluna.

Dizse que pa los celtes , el Nemeton yera’l llugar sagráu de la viesca .Yera un claru nel monte onde los druides facíen ritos arreyaos al carbayu , onde camentaben que s’axuntaben toles fuercies naturales , el so santuariu . Esa “llaguna” , con dalgo d’imaxinación , asemeyase a una posible imaxe d’esi Nemeton de la relixón celta .Igual nun ye frutu de la casualidá que n’Eire nesos llugares avezaran a medrar carbayos solitarios ; nin que Duir n’irlandes signifique carbayu , o puerte . Les pontes culturales ente esi país y Asturies que podíen facese sedríen munches .¿Esi Nemeton yera la puerte dica otru mundiu o otra dimensión?.

Nel ritual celta alredol del carbayu apaez con un protagonismu cimeru una planta abondo conocida poles sos propiedaes máxiques y místiques : l’arfueyu . Ye un parásitu de dellos árboles como’l nuesu carbayu o de los mazanales , que fai años comercializábase pa iguar delles medicines , faciendo collecha d’ello como sofitu a les economíes del campesináu asturianu . Ye de collor verde y da unes bolines d’un verde más clarino d’un tamañu poco más que los arbeyos de frutu .

La entruga de si podemos identificar esa llaguna d’au vien la h.oguera col Nemeton nun dexa de tener daque d’especulación , pero ye xusto esa el primer camín pel que se caleya dica les hipótesis .

Ye un casu curiosu el qu’acontez en Nueva , nel mesmu conceyu llaniscu , onde a falta d’una , plántense dos h.ogueres , una pal Cristu ya otra pa la Blanca .Y xusto nesi máxicu llugar onde se corta ye onde apaez una de les estremeces más bultables.Na del Cristu :

Esta h.oguera h.oi cortada
en mediu d’una llaguna
onde solo penetraban
las estrellas y la lluna. ¡Ea! mozos valerosos
presentai vuestru valor
plantando esta h.oguera
nel campu del honor .

Vemos equí la preba del “valor” , anque seya pa entamar a plantala .Y nun ye que seya un asuntu pa non aniciaos , porque por aciu del grandísimu tamañu del arbol qu’avecen a arrempuña-y a la viesca los mozos de Llanes , si nun se dominen les teuniques afayadices pa ello , lo más facil ye que caya en suelu al allevantala o a lo llargo l’añu coles ventoleres qu’azoten les rases llitorales .
Na h.oguera de la Blanca vase a por ella a un llugar con otres característiques :

Esta h.oguera h.oi cortada
en mediu de cuatro pinos
p’agora ser plantada
nesti campu floridu.

Llevantai mozos la h.oguera
hasta dexala plantada
que e la bandera’l triunfu
pal bandu de la Blanca .

Namai se fala de cuatro pinos , pero nun sal la llaguna . Equí sal como una amuesa d’identidá del bandu que la planta y nómenla bandera : ye’l símbolu d’un triunfu .

Siguir lleendo’l reportaxe de Xe. M. Sánchez

  Categories:
Loading Facebook Comments ...